DUO is op de goede weg naar herstel vertrouwen
In maart 2024 kwam naar buiten dat de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) zich schuldig had gemaakt aan indirecte discriminatie bij de controle op studiefinanciering voor uitwonenden. Studenten uit wijken met een hoog percentage inwoners met een migratieachtergrond werden vaker gecontroleerd op fraude met deze studiefinanciering. Dit leidde tot een diepgaand onderzoek en een reeks maatregelen om het ontstane onrecht te herstellen.
Wat is er precies aan de hand? Studenten die niet bij hun ouders wonen, hebben recht op een hogere studiefinanciering, de zogenaamde uitwonendenbeurs. Om misbruik hiervan tegen te gaan, voerde DUO controles uit. Echter, uit onderzoek van PricewaterhouseCoopers (PwC) bleek dat het selectieproces voor deze controles leidde tot indirecte discriminatie. Studenten uit buurten met veel inwoners met een migratieachtergrond hadden een grotere kans om gecontroleerd te worden. Dit kwam doordat het systeem onder andere rekening hield met de afstand tussen het ouderlijk huis en de studentenwoning; studenten die dichter bij hun ouders woonden, werden sneller geselecteerd voor controle. Aangezien kinderen van ouders met een migratieachtergrond vaak dichter bij huis blijven wonen, werden zij disproportioneel vaak gecontroleerd. Het systeem faalde. Dit systeemfalen werd aan meerdere factoren toegeschreven. Ten eerste werd duidelijk dat DUO criteria gebruikte zoals onderwijssoort, afstand tussen woonadressen en leeftijd om risicoscores te bepalen. Deze criteria hadden geen objectieve rechtvaardiging, wat leidde tot discriminatie. Verder was er sprake van het ontbreken van evaluatie: er was geen periodieke evaluatie van het algoritme, waardoor vooroordelen in het systeem niet tijdig werden opgemerkt of gecorrigeerd. Ook werden er signalen genegeerd; signalen die wezen op mogelijke bevooroordeling werden niet adequaat opgepakt, waardoor het probleem jarenlang kon voortbestaan.
Na de onthullingen nam DUO, onder leiding van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), verschillende stappen om het vertrouwen te herstellen. Toenmalig minister Dijkgraaf bood namens het kabinet excuses aan voor de indirecte discriminatie die had plaatsgevonden. Het kabinet besloot om boetes en teruggevorderde studiefinanciering terug te betalen aan ruim 10.000 (oud-)studenten die tussen januari 2012 en juni 2023 gecontroleerd zijn op mogelijk misbruik van de uitwonendenbeurs. In november 2024 kondigde de huidige onderwijsminister Bruins aan dat de studenten financieel gecompenseerd zouden worden. Hiervoor werd 61 miljoen euro gereserveerd. Zelfs studenten die daadwerkelijk fraudeerden, werden gecompenseerd, aangezien het bewijs onrechtmatig was verkregen. DUO stopte met het gebruik van het discriminerende risicoprofileringssysteem en schakelde over op een aselecte steekproef voor controles. Daarnaast werd onderzocht of andere vormen van controle mogelijk zijn. En er werden gesprekken gevoerd met ruim 200 (oud-)studenten, decanen en studentenvertegenwoordigers om de impact van de huisbezoeken te evalueren en toekomstige processen te verbeteren.
Naast al deze maatregelen werken DUO en het ministerie van OCW nu aan de ontwikkeling van een nieuw, professioneel en onbevooroordeeld controlesysteem dat actief inspeelt op signalen en voorkomt dat bepaalde groepen studenten onevenredig vaak worden gecontroleerd. Gelukkig wordt er regelmatig actief overleg gevoerd met studenten, decanen, studentenvertegenwoordigers en gecontroleerde studenten zelf om te leren van de gemaakte fouten en het controleproces te verbeteren. Verder heeft DUO verklaard bij het gebruik van algoritmen en data-analyse in de toekomst zorgvuldiger te werk te gaan om discriminatie te voorkomen. Dit houdt in dat selectiecriteria vooraf objectief worden onderbouwd en dat de uitkomsten van algoritmen kritisch worden getoetst.
De genomen maatregelen tonen aan dat DUO en het ministerie van OCW verantwoordelijkheid hebben genomen voor de gemaakte fouten en actief werken aan herstel. De financiële compensatie en het stopzetten van discriminerende praktijken zijn belangrijke stappen in het herstellen van vertrouwen. Toch blijft waakzaamheid geboden. De situatie is nog niet volledig hersteld, maar DUO verdient erkenning voor de manier waarop deze uitvoeringsorganisatie, na geconfronteerd te zijn met de discriminatie in hun aanpak, verantwoordelijkheid heeft genomen en stappen heeft gezet om het onrecht te herstellen. Het is nu essentieel dat deze lijn wordt doorgezet en dat toekomstige controles rechtvaardig en zonder vooroordelen worden uitgevoerd. Daarbij is het van groot belang om de aanbevelingen die Amnesty International eerder dit jaar heeft uitgebracht onvoorwaardelijk wordt uitgevoerd.